تجددشناسی در ایران

کتاب «تجددشناسی در ایران» نوشته موسی نجفی، اثری تحلیلی و عمیق در حوزه تاریخ تفکر و اندیشه سیاسی است که ذیل مجموعه پژوهشی «و انتم الاعلون» به چاپ رسیده است. این کتاب با رویکردی انتقادی و تاریخی، به واکاوی جزئیات فکری و جریان‌شناسی تجدد در ایران طی یک قرن اخیر می‌پردازد. نویسنده بر این باور است که تاریخ تجدد در ایران همواره با تاریخ تفکرپیوندی ناگسستنی و عجین داشته است؛ از این رو، فهم دقیق یکی، مستلزم ارزیابی و شناخت دیگری است. علاوه بر این، مسئله تجدد در این اثر در ارتباط مستقیم با سه مولفه بنیادین «هویت»، «تمدن» و «انقلاب» بررسی می‌شود تا تصویر کامل تری از تحولات فکری ایران معاصر ارائه گردد. ایده کلیدی این کتاب، تفکیک قائل شدن میان دو مفهوم «تجدد بومی و ملی» در برابر «تجدد ظلی و وارداتی» است. مولف با نقد رویکردهای تقلیدی، تلاش می‌کند ابعاد مختلف این تفکیک را روشن سازد و نشان دهد که چگونه رویارویی با غرب می‌تواند به جای انفعال، به یک بازآفرینی ملی و بومی منجر شود. مباحث این کتاب در کنار سایر ابعاد تاریخ تحولات و تمدن‌شناسی، اجزای مفهومی را می‌سازند که نویسنده از آن با عنوان «کلان‌روایت تعالی» یاد می‌کند؛ دغدغه‌ای که اساسا مجموعه 10جلدی و انتم الاعلون بر پایه آن شکل گرفته است.

از حیث محتوایی، کتاب در 4فصل اصلی تدوین شده است. فصل نخست با عنوان «تاریخ تجدد و تحولات ایران»، به ورود فلسفه جدید به ایران، مسئله سرزمینی‌سازی در مدل‌سازی حکومت در بستر تاریخی ایران و اروپا، و همچنین ملیت، غرب‌شناسی و تأثیر آن در حیات ملی ایرانیان می‌پردازد. فصل دوم، «جریان‌شناسی تجدد در دوران ایران»، تحولات سیاسی را از منظر جریان‌های تجددخواه واکاوی کرده و به بررسی غرب‌شناسی ایرانیان در دو رویکرد اقتباسی و انتقادی، ماهیت تفکر غرب، و تقابل صریح تجدد ظلی در برابر تجدد ملی اختصاص دارد. فصل سوم با تمرکز برحوزه‌های علمی و تجددخواهی، زاویه دید مهمی را می‌گشاید. در این بخش، ضرورت شناخت تاریخی و سیاسی مطبوعات عتبات در تاریخ‌نگاری عصر پهلوی، تفکیک تجدد ملی از مدرنیته غربی در حوزه‌های فرهنگی، و همچنین مواجهه علمای حقوق با مسئله بنیادین مشروطیت مورد کنکاش قرار می‌گیرد. در نهایت، فصل چهارم با عنوان اندیشه تجدد ملی در آینه نگاه دیگران، جنبه‌ای دیالوژیک به کتاب می‌بخشد. این بخش شامل گزیده‌ای از مناظرات و گفت‌وگوهای علمی مولف با اندیشمندانی نظیر استاد کریم مجتهدی درباره آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب، دکتر هاشم آقاجری پیرامون دوگانه اندیشه تعلیق و ترقی و دکتر نعمت‌الله فاضلی است که مفاهیم کتاب را در قالب تضارب آرا به بحث می‌گذارد. در مجموع، «تجددشناسی در ایران» با اهتمام دکتر امیر اعتمادی تدوین و تنظیم نهایی شده و منبعی ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ معاصر و اندیشه سیاسی محسوب می‌شود تا با نگاهی نقادانه، مسیر طی‌شده تجدد در ایران را بازخوانی نمایند.