از وحدت تا جدایی

در مورد قبض و بسط نکته‌ی مهم این است که قبض و بسط معرفت دینی با سؤال در مورد دو عالم و دانشمندی که با حوزه‌ی علوم انسانی ارتباط کامل و برابر دارند ،روبروست که آیا این دو یک سهم از هدایت و معرفت دارند؟ در فرض تساوی ارتباط و عدم ارتباط چه بسا نتیجه متفاوت باشد و همین تفاوت‌ها ما را به عامل دیگری رهنمون می‌سازد که آن عامل در شکر و کفر و رشد و سعه‌ی وجودی انسان خلاصه می‌شود. با این تحلیل که اگر وجود را مساوی با آگاهی و سایر خصوصیات و ویژگی‌های وجود بدانیم انسان به اندازه‌ی وسعت وجودی به آگاهی می‌رسد.