مواعظ البهجه

العبد محمدتقی البهجه را همه می‌شناسیم. نام و آوازه ایشان را شنیده‌ایم و پای درس اخلاق ایشان نشسته‌ایم. او خدا را شریک زندگی ما ساخته است و شاید با نفس مسیحایی او اشکی جاری ساخته‌ایم و دلی از زنگار گناه شسته‌ایم. حکایت سخنش از همان نوع از دل برآمده و لاجرم بر دل نشسته است. به مدد تلنگرش بر تنگ نازک تنهایی دلمان زندگی خود را بر مدار خدا بنا کرده‌ایم و یک قدم به سوی خدا بازگشته‌ایم. کتاب حاضر پندهایی قند از همین جنس است.

بخش اول کتاب با عنوان مقدمات نظری سلوک و تزکیه از هشت موعظه تشکیل شده است. نخستین آن نفس را زیر ذره‌بین نقد قرار داده است و از چیستی اخلاق، هدایت نفس، الهامات نفس، نفس لوامه، تزکیه نفس و تحصیل علم می‌گوید. از دیدگاه علامه طباطبایی:

«خلق همان ملکه نفسانی است که افعال انسان و کارهای او با تکیه بر آن به راحتی صادر می‌شود و به فضیلت مثل عفت و شجاعت که ممدوح است و رذیلت همانند شکم‌پرستی و ترسو بودن که مذموم است تقسیم می‌شود. البته وقتی بدون قید آورده می‌شود خلق حسن و نیکو از آن فهمیده می‌شود.»

دیگر مواعظ بخش اول کتاب رهبانیت و سلوک در کنج عزلت را نفی می‌کنند و سالک الی الله را به محضر عقل و قلب می‌کشانند. یکی از قوای آدمی، قوه عاقله است. اخمیت این نیرو در وجود آدمی تا بدان پایه است که مقام و تکلیف آدمی، بر اساس عقل است. جزا و پاداش اعمال هر انسانی بر پایه عقل اوست و در مورد قلب هم باید گفت که از حیث هویت انسانی، برای پرداختن به معنای زندگی انسان، آنچه نقش محوری دارد «قلب» است. نقش توفیق، استاد، قرآن و عترت در مسیر سلوک در ادامه بخش نخست کتاب واکاوی شده‌اند.

بخش دوم کتاب به بایسته‌های معرفتی سلوک و تزکیه می‌پردازد. آیت‌الله بهجت از لزوم مراجعه به کتب اخلاقی معتبر می‌گویند و مطالعه زندگی عالمان ربانی را موثر می‌دانند. این بخش با حدیث امام باقر (ع) که می‌فرمایند: «هل الدین الا الحب» ادامه می‌یابد و از دو گانه محبت و دینداری می‌گوید. تقوا، اخلاص، رضا و تسلیم دیگر موضوعات مطرح شده در این بخش هستند.

گناه و غفلت دو مانع مهم بر سر راه سلوک و تزکیه هستند. همان‌طور که نقطه آغاز برای سالک الی‌الله، یقظه و بیداری است، اولین نقطه سقوط نیز غفلت است و گناه مهم‌ترین مانع در مسیر تزکیه نفس است. بررسی کامل موانع سلوک و تزکیه در بخش سوم بررسی می‌شوند.

چهارمین بخش کتاب مخاطب را از صحنه مبانی و اصول نظری به صحنه عمل می‌کشاند و در بیست موعظه از توسل، ذکر، دعا، روزه، تواضع، صبر، شکر و قناعت و … می‌گوید.